ROUTE 01 · HISTORISCH · GESLOTEN LUS
Het Historische Hart
START DE ROUTE →±9000 STAPPEN · 6,5 KM · ±80 MIN · 23 STOPS
DE STOPS · CUMULATIEVE STAPPENTELLER
Van stap 0 tot stap 9000
STAP 0 · START
Veerleplein
Een van de oudste pleinen van Gent en de start van onze wandeling, aan de voet van het Gravensteen. Genoemd naar de Sint-Veerlekerk, in 1212 opgericht als hofkerk van de graven van Vlaanderen en in 1581 gesloopt. Ruim vier eeuwen lang was dit een van de drie Gentse plaatsen waar publieke terechtstellingen plaatsvonden: onthoofdingen, en voor valsemunters de kookpot met olie. Van 1407 tot het einde van de 18de eeuw was het plein de enige strafplaats voor valsemunters in heel Vlaanderen. De graaf keek toe vanop het Gravensteen.
STAP 70 · 0,1 KM
Gravensteen
De graven van Vlaanderen kozen voor hun versterking een hoge zandduin met moerassige oevers, midden tussen de Leie-armen. Rond 1180 liet Filips van den Elzas daarop een volledig nieuwe burcht optrekken, naar het model van de kruisvaarderskastelen die hij in het Oosten had gezien. De motteheuvel werd verhoogd, de centrale zaal groeide uit tot een donjon van zo'n dertig meter en de omheining kreeg 24 uitkragende torens. Boven de ingang staat in het Latijn wie het gebouwd heeft en wanneer, wat de bedoeling van het hele project vrij goed samenvat. Tot 1353 woonden de graven hier; daarna verhuisden ze naar het comfortabelere Hof ten Walle en werd het steen achtereenvolgens rechtbank, munt en gevangenis met folterkamers.
STAP 120 · 0,1 KM
Hoofdbrug
Deze brug over de Lieve in de Burgstraat draagt twee namen, en allebei kloppen ze. Ze heette de Hoofdbrug omdat ze de voornaamste brug was van 's Gravenburg, het versterkte gebied rond het Gravensteen: een domein met eigen poorten, eigen grachten en een eigen bestuur, aan de ene kant begrensd door de Leie en aan de andere door de Lieve, die via een verbindingsgracht - de latere Plotersgracht - aan de Schipgracht hing. Wie het grafelijke domein in of uit wilde, passeerde hier.
STAP 680 · 0,5 KM
Prinsenhofplein
Je staat hier op het voorplein van een verdwenen paleis. Lodewijk van Male, graaf van Vlaanderen, bouwde vanaf het midden van de 14de eeuw op deze plek een residentie uit, als opvolger van het te tochtige en grimmige Gravensteen. Het domein besloeg zowat 2 hectare en telde zo'n 300 kamers, met aangelegde tuinen en een eigen dierentuin, het Leeuwenhof. Op zijn hoogtepunt hielden ze er tot negen leeuwen, met namen als Austria, Bourgoigne en Flandria.
STAP 830 · 0,6 KM
De Stroppendrager
Op 3 mei 1540 trok een stoet van het stadhuis naar het Prinsenhof: schepenen, stadssecretarissen en ambtenaren blootsvoets in zwarte tabbaard, gevolgd door 318 leden van de kleine neringen en 50 wevers. Achteraan liepen 50 "creesers" (krijsers) in wit hemd, met een strop om de hals als teken dat ze het verdienden opgehangen te worden. Bij het Prinsenhof moesten ze de keizer om genade smeken. Gent verloor die maand al zijn vrijheden en privileges, Klokke Roeland werd uit het belfort gehaald en de Sint-Baafsabdij moest wijken voor een Spaanse citadel. De vernedering werd een geuzennaam: stroppendragers.
STAP 1.140 · 0,8 KM
Brug der Keizerlijke Geneugten
Deze voetgangersbrug over de Lieve kwam er in 2000, tijdens het Keizer Kareljaar, op initiatief van volkszanger-beeldhouwer Walter De Buck samen met stadsbeeldhouwers José Mestdagh, Dirk van Hecke en Walter De Dauw. Het project was tegelijk een leerschool voor het ambacht van steenkapper. Aan elke oever staan twee monumentale beelden in de vorm van boomkruinen, gehouwen uit bollen Franse natuursteen van zeven ton per stuk: Janneke en Kwade Berth aan de kant van het Zilverhof, Mooie Veerle en Keizer Karel aan de Sint-Antoniuskaai. De Gentenaar noemt ze gewoon de krimbollen of de bloemkolen.
STAP 2.430 · 1,7 KM
Plotersgracht
De straat is genoemd naar de Plotters- of Leertouwersgracht, die er ongeveer parallel mee liep en in 1872 gedempt werd. Die gracht zou al rond 867 gegraven zijn; in het Frans droeg ze de naam "le fossé des Corroyeurs". Ploten is de eerste fase in het maken van leder, en de oevers van de gracht zaten dan ook vol lederbewerkers. Een ploter was de man die met een schraapijzer de laatste restjes vet en haar van de dierenhuiden verwijderde. In de volksmond heette de waterloop de "Quade Gracht".
STAP 2.630 · 1,9 KM
Kaatsspelplein
Rond 1500 duikt hier de naam "Caetseplaetskin" op, en tijdens de Franse overheersing heette het plein Jeu de Paume - later vertaald naar Kaatsspelplein. Kaatsen is het balspel waarbij je de bal met de blote hand terugslaat, de voorloper van het tennis. Dit was met andere woorden het speelplein van de buurt, en dat is het al meer dan vijf eeuwen. Het plein vormt een brede doorgang van het Drongenhof naar de Trommelstraat, in het noorden begrensd door de kapel van Drongenhof met aangebouwde huisjes en een poortje naar de bijgebouwen van het klooster der Geschoeide Karmelieten. Het Drongenhof was de refuge van de abdij van Drongen: een uitwijkplaats voor kloosterlingen van buiten de stad in tijden van oorlog of opstand, met een kapel uit 1535 die in 1608 vernieuwd werd.
STAP 2.770 · 2 KM
Oudburg
Deze straat verbindt de Kraanlei met het Sluizeken en loopt ongeveer parallel met de Leie. De naam gaat terug op de oudste kern van Gent: begin 10de eeuw lag hier op een eiland van iets meer dan 5,5 hectare een omwalde grafelijke versterking, omringd door vier waterlopen - de Leie in het zuiden, de Lieve in het westen, de Plotersgracht in het noorden en de Schipgracht in het noordoosten. Pas toen graaf Filips van den Elzas eind 12de eeuw een nieuwe burcht liet optrekken, het Gravensteen, kreeg de oude nederzetting de naam vetus burgus: de oude burg. Ze werd dus pas "oud" genoemd toen er iets nieuwers naast kwam te staan. In 1274 werd het gebied bij de stad geannexeerd en verdedigd door drie poorten: de Schaapbrugpoort, de Grauwpoort en de Waterpoort.
ONDERWEG · DRANK
't Kanon
Dit café zet zijn terras pal naast de Dulle Griet, het middeleeuwse reuzenkanon waar het zijn naam aan dankt, met de Leie ervoor en het Patershol aan de overkant. De bierkaart leunt sterk op lokaal werk en er staan ook fatsoenlijke wijnen op. Wie meer dan dorst heeft: de keuken doet kleine dingen goed, van zuurdesembrood tot hun gefrituurde kip. Vanaf de vroege namiddag open, dus plan deze stop in de tweede helft van je lus.
BEZOEK →STAP 3.190 · 2,3 KM
Jacob van Artevelde
Van 1337 tot 1345 had deze man de feitelijke macht in Gent en in Vlaanderen. Tijdens de Honderdjarige Oorlog koos hij de kant van Engeland en hief hij de boycot op de Engelse wolinvoer op, want zonder wol geen lakennijverheid en zonder lakennijverheid geen Gent. Op 26 januari 1340 riep hij hier op de Vrijdagmarkt de Engelse koning Eduard III uit tot koning van Frankrijk, waarmee hij het gezag van de graaf opzijschoof. In 1345 werd hij tijdens een oproer met een bijl vermoord, vlakbij zijn huis aan de Kalandeberg. Voor de rest van Vlaanderen is hij de Wijze Man. Voor de Gentenaar is hij Tsok.
STAP 3.270 · 2,3 KM
Melusine
Bovenop de spits van 't Toreken op de Vrijdagmarkt draait een zeemeermin met een spiegel in haar hand. Dat is Melusine, een figuur uit de Franse folklore: een watergeest die trouwt met een jager op één voorwaarde - hij mag haar op zaterdag nooit zien. Hij houdt zich er jarenlang aan, tot de nieuwsgierigheid wint en hij haar in bad bespiedt. Onderaan blijkt ze een slangenstaart te hebben. Melusine merkt dat haar geheim uit is, en verdwijnt voorgoed.
STAP 3.470 · 2,5 KM
Graffitistraatje
Officieel heet dit de Werregarenstraat, en de eerste vermelding gaat terug tot 1353: "up den oernic van Werregaren steghe". De naam komt van een huis dat De Werregaren heette en later De Griffioen en De Pellicaen werd genoemd. Toen de Borluutstraat werd aangelegd - de huidige Belfortstraat - verloor het steegje zijn functie als doorgang en zakte het weg. Rond 1830 zat hier een publiekshuis, en van halverwege de 19de eeuw tot na de Tweede Wereldoorlog stond de straat bekend als een druk beklante rendez-vouswoning. Er was ook een grafkistenmaker gevestigd. Kortom: een vergeten achterafstraatje met een dubieuze reputatie.
STAP 3.860 · 2,8 KM
Mammelokker
Dit kleine gebouw tegen de westgevel van de Lakenhalle en de noordkant van het Belfort werd opgetrokken in 1741, naar een ontwerp van bouwmeester David 't Kindt in Lodewijk XV-stijl. Het verving de oude stadsgevangenis op de Korenmarkt, het Chastelet, dat in 1718 gesloopt was. Zelf was het geen cel maar de cipierswoning en de toegang: de eigenlijke gevangenis zat van 1742 tot februari 1902 in de benedenzaal van de Lakenhalle. De naam komt van het reliëf op het timpaan en is puur Gents - mamme voor borst, lokken voor zuigen.
STAP 3.910 · 2,8 KM
Belfort
Een belfort is geen kerktoren en geen kasteeltoren: het is de toren van de burgers. De eerste rekeningen dateren van 1313, naar een ontwerptekening van meestermetselaar Jan van Haelst, en tien jaar later stonden vier van de zes geplande bouwlagen er. In 1402 werden de stadsprivileges hier bewaard, in een kist achter slot in de torenkluis - de papieren waarop de Gentse vrijheden stonden, veilig achter meters steen. Vanaf 1442 verhuisden ook de torenwachters van de Sint-Niklaaskerk naar het Belfort. Hun korps hield het vol tot 1869. In een stad van hout en stro was brand de grootste vijand, en zij waren de ogen.
STAP 4.160 · 3 KM
Sint-Baafskathedraal
De oudste vermelding dateert van 942, toen Transmarus, bisschop van Doornik, hier een kerkje inwijdde gewijd aan Johannes de Doper - de patroonheilige van de wolwevers. Van de romaanse kerk die er midden 12de eeuw op volgde, rest enkel nog de crypte met haar muurschilderingen. Vanaf de 14de eeuw werd die in fasen vervangen door het gotische gebouw dat je nu ziet, een werk dat pas rond 1558-1559 afgerond raakte. Toen Karel V hier in 1500 gedoopt werd, was die metamorfose dus nog volop bezig. En de kerk heette toen nog gewoon de Sint-Janskerk. Dat ze vandaag anders heet, heeft alles te maken met wat diezelfde Karel veertig jaar later deed: na de opstand van 1540 liet hij de Sint-Baafsabdij opheffen en slopen voor een Spaans kasteel. De monniken werden kanunniken, verhuisden met hun kapittel en met de relieken van Sint-Bavo naar de Sint-Janskerk, en gaven de kerk hun naam. In 1559 kwam er een bisdom Gent, en werd ze kathedraal.
STAP 4.420 · 3,2 KM
Zandberg
Dit is het hoogste punt van de oude Gentse portus: 13,84 meter boven de zeespiegel. Dat klinkt bescheiden, maar in een stad die gebouwd is op de samenvloeiing van twee rivieren telt elke meter. Precies daarom stond hier van oudsher een openbare waterput, midden op het trechtervormige pleintje. Op het Panoramisch Gezicht op Gent uit 1534, de oudste kaart van de stad, is het plein al herkenbaar met die put in het midden. En in de oudste bewaarde stadsrekeningen, voor de periode 1322-1420, worden voor heel Gent slechts zes openbare putten vermeld - deze was er een van. In de 16de eeuw was de Zandberg bovendien de kern van de wijk waar de belangrijkste Latijnse en humanistische scholen zaten. Wat je nu rond het plein ziet, zijn vooral 18de-eeuwse burger- en herenhuizen met brede bepleisterde lijstgevels.
STAP 5.440 · 3,9 KM
Portus Ganda
Hier begint Gent. Ganda is een Keltisch woord dat samenvloeiing of monding betekent, en het is de plek waar de Leie en de Schelde elkaar vinden - de reden waarom er hier überhaupt een stad staat. In de 7de eeuw stichtte de heilige Amandus op deze oever de Sint-Baafsabdij, die zou uitgroeien tot een van de machtigste kloosters van de Lage Landen. Uit de nederzetting eromheen groeide de stad. Al zit er een kanttekening bij: de rivieren hadden vroeger talloze meanders en stroomden samen in een brede laagte tussen de Zandberg en de Sint-Amandsberg, dus waar de historische samenvloeiing precies lag, weet niemand.
STAP 5.990 · 4,3 KM
Sint-Baafsabdij
Rond 630 kwam Amandus, een zendeling uit Aquitanië, naar de plek waar Leie en Schelde samenvloeien om de bewoners van Ganda te bekeren. Dat verliep niet vlot: volgens de overlevering werd hij uitgescholden, geslagen en in de Schelde gegooid. Hij zette door en stichtte twee kloosters, waarvan dit er een is. Een van zijn trouwste volgelingen werd Bavo, een rijke edelman uit Haspengouw die na een losbandige jeugd als kluizenaar in een holle boom aan de Schelde ging wonen. Toen hij stierf, werden zijn resten hier bijgezet, en de verering die daarop volgde bracht zoveel pelgrims en schenkingen op dat de abdij vanaf 864 zijn naam ging dragen. Ze werd verwoest tijdens de invallen van de Noormannen in 851 en 879-883 en lag decennialang in puin, tot de monniken in de 10de eeuw terugkeerden. In de 11de eeuw beleefde ze haar glorieperiode.
STAP 6.280 · 4,5 KM
Coyendanspark
De hoofdrolspeler in dit park is een kerk van haagbeuk. Op deze plek stond de romaanse abdijkerk van de Sint-Baafsabdij, tot Karel V ze in 1540 liet slopen. Daarna kwam er van 1857 tot begin jaren 1990 een slachthuis. Na de afbraak daarvan in 1991 besloot men de verdwenen kerk letterlijk opnieuw vorm te geven, maar dan in beplanting: de contouren van het gebouw zijn in haag uitgetekend. Daarvoor moest de Gandastraat verlegd worden, in de as van het gerestaureerde poortgebouw van het slachthuis. Dat witte poortgebouw staat er nog, met een fiets- en wandelpad erdoor, en huisvest nu Herberg Macharius. In de laatste jaren van het slachthuis diende het als vellenkot, waar de huiden van de geslachte dieren te uitlekken hingen.
ONDERWEG · DRANK
Herberg Macharius
Deze buurtherberg draait volledig op vrijwilligers en dat merk je aan alles: aan de prijzen, aan het gemak waarmee je aan een tafel schuift bij mensen die je niet kent, aan de affiches voor concerten, quizavonden en het taalcafé. Ze zit in het poortgebouw van het oude slachthuis, met het Coyendanspark voor de deur en de ruïnes van de Sint-Baafsabdij ernaast. Weinig plekken in Gent geven je in één pint zo goed door hoe een wijk hier werkt.
STAP 7.110 · 5,1 KM
Bisdomkaai
Het water waar je hier langs loopt is niet zomaar een stadsgracht. Dit is de Nederschelde, in Gent de Reep genoemd, en het was ooit een van de belangrijkste grenzen van Europa: bij het Verdrag van Verdun in 843 scheidde de Schelde West-Francië van Lotharingen. De kaai zelf is veel jonger. Bij de urbanisatiewerken in het Reepgebied werd de Nederschelde tussen de Brabantdam en het Geeraard de Duivelsteen overwelfd (1883-1884), en tussen het Bisdomplein en de monding in de Leie kreeg ze kaaimuren (1887-1890). Zo ontstonden de Bisdomkaai en de Nieuwbrugkaai. Het straatbeeld is dan ook door en door 19de-eeuws, met het neorenaissancegebouw van de vroegere Rijksmiddelbare School en een vrij homogene rij bepleisterde neoclassicistische huizen.
STAP 7.490 · 5,4 KM
Geeraard de Duivelsteen
Samen met het Gravensteen is dit een van de weinige middeleeuwse ridderverblijven die Gent nog heeft. Het steen dateert uit de 13de eeuw en verdedigde de portus aan de Reep. De naam komt van Geraard, ridder uit de hooggeboren familie van Gent, die het gebouw in de tweede helft van die eeuw bewoonde. Zijn bijnaam kreeg hij vooral omwille van zijn donkere haar en huid, en blijkbaar droeg hij hem met plezier: er zijn oorkonden bewaard die hij ondertekende als Gerardus de Gandavo, miles, dictus diabolus - Geraard van Gent, ridder, bijgenaamd de duivel. De volksmond maakte er meer van. Volgens de legende weigerde hij als tiener met zijn vader op kruistocht te trekken, waarna die kort daarna dood in zijn bed werd gevonden. Vermoord door zijn eigen bloed, fluisterde men. Geraard stierf kinderloos en ligt begraven in wat nu de Sint-Baafskathedraal is.
STAP 8.160 · 5,9 KM
Sint-Niklaaskerk
Dit is de kerk van de kooplui. Op deze plek stond al in de 11de-12de eeuw een romaanse kerk, die bij de grote stadsbrand van 4 mei 1120 volledig afbrandde. Begin 13de eeuw begon men aan een veel grotere opvolger in Doornikse blauwsteen, in Scheldegotiek. Betaald werd die grotendeels door de handelaars van de Korenmarkt, en dat had alles te maken met het stapelrecht: elke graanschipper die Gent doorkruiste moest een deel van zijn lading in de stad achterlaten, dat de Gentse handelaars vervolgens met flinke winst doorverkochten. Van dat geld kwam deze kerk. De gilden en ambachten kregen er hun eigen kapellen in de zijbeuken, wat meteen verklaart waarom er zoveel kunst binnen staat. Dat de kerk aan Sint-Niklaas gewijd is, de patroonheilige van kooplieden en schippers, is dan ook geen toeval.
STAP 8.550 · 6,1 KM
Korenlei en Graslei
Tot in de 18de eeuw heetten beide oevers samen gewoon Tussenbruggen: het stuk Leie tussen de Grasbrug en de Sint-Michielsbrug. Dit was acht eeuwen lang de haven van Gent, en dankzij het stapelrecht het centrale punt van de Vlaamse graanhandel. In de 16de eeuw stonden er in de buurt zo'n 150 stapelhuizen, allemaal met zware eikenhouten vloeren om het gewicht van het graan te dragen. Het Korenstapelhuis op Graslei 10 dateert uit de 13de eeuw en heeft naar verluidt de oudste trapgevel ter wereld; volgens een renteboek van eind 13de eeuw had het vooraan en achteraan telkens vijf korenzolders boven elkaar. Verder zie je het Eerste Korenmetershuis (1435), het Tolhuisje (1682), het tweede Korenmetershuis (1698) en het gotische Gildehuis der Vrije Schippers (1531). Aan de overkant staat dat van de Onvrije Schippers - want wie niet vrij was, moest zijn lading in Gent overladen op Gentse boten.
ONDERWEG · KOFFIE
Et Alors
Stop in dit brunchcafé voor een koffie of een warme chocolade - die laatste heeft hier terecht een reputatie. Het terras hangt over de Leie en vangt het licht van het water, op een steenworp van de Graslei maar zonder het gedrang. Binnen is het licht en ruim. Ze nemen hun tijd op drukke momenten, dus reken op een halfuur eerder dan tien minuten, en dat is precies wat een pauze zou moeten zijn.
BEZOEK →
STAP 9000 · 6,5 KM · FINISH
Veerleplein
Terug op je vertrekpunt - de lus is rond.
Stappenstanden zijn een schatting op basis van een gemiddelde stap van 70 cm. Jouw teller kan iets anders zeggen - en dat is prima.